چیزی که اکنون دوپامین اسکرولینگ نام گرفته ، متوقف نخواهد شد مگر با اصلاح عادات فردی و بازطراحی هوشمند شبکه های اجتماعی .

 

مقدمه

در سالهای اخیر ، ویدئوهای کوتاه ( مانند ریلز اینستاگرام ، تیک تاک و …) و فید اسکروهای طولانی، شیوه مصرف محتوای انسان‌ها را متحول کرده‌اند. ما دائما ترغیب می‌شویم که اسکرول کنیم، هر اسکرول مانند یک شات لذت بخش از دوپامین عمل می‌کند و ما این رویه را تا جایی ادامه می‌دهیم که گذشت زمان را حس نمی‌کنیم. این لذت سطحی توانایی های گوناگونی را از ما می‌گیرد. تمرکز کردن برایمان سخت می‌شود، حوصله توضیح طولانی و گفتگوی طولانی نداریم ، از تماشای فیلم های طولانی خسته می‌شویم . کافی است تا یکبار کتاب به دست بگیریم، متوجه می‌شویم که حتی خواندن ده صفحه از یک کتاب پشت سر هم ، چقدر بدل به امری طاقت فرسا و خسته کننده شده‌است. در یادداشت پیش‌رو سعی کردیم آسیب شناسی کنیم و به ارائه راهکارهای گوناگون بپردازیم .

دوپامین اسکرولینگ

این واژه به تازگی و توسط گروهی از پژوهشگران روانشناسی به منظور شناسایی نوعی چالش سلامت بکار گرفته شده است . وضعیتی که در آن کاربر به دنبال پاداش های لحظه‌ای، مداوم و پی‌در‌پی است. در دوپامین اسکرولینگ، نواحی پاداش مغز فعال‌تر و نواحی کنترل احساسات و درک عواطف تحریک‌پذیرتر می‌شوند . به تازگی تحقیقی در مدرن‌دی نشان داده کسانی که بیش از دو ساعت در روز اسکرول دائم می‌کنند، به طور همزمان کاهش کنترل تکانشی در قشر جلویی مغز  همراه با افزایش امواج بتا را تجربه می‌کنند.

طراحی خاص برنامه ها و ریلزها ، به گونه‌ای صورت گرفته که کمترین میزان درگیری ذهنی مخاطب با بالاترین میزان میل و اشتیاق به تماشای محتوای بعدی، به صورت توامان رقم بخورد. به این صورت که محتوا کاربر را در سطح نگه دارد و او را آماده محتوای سطحی بعدی کند ، بدون اینکه او را به شکلی عمیق درگیر کند یا حوصله اش را سر ببرد. این وضعیت زمانی تشدید می‌شود که کاربر به لحاظ روحی یا جسمی خسته باشد یا به طور مثال در خانه تنها باشد(درست جایی که مداخلات بیرونی به حداقل برسد)، در این صورت میتواند تا ساعت‌ها در دامی که شبکه های اجتماعی برایش پهن کرده اند بیفتد.

مصائب تمرکز

تحقیقات گوناگونی درباره چالش بین شبکه‌های اجتماعی و تمرکز کاربران صورت گرفته است. در دو مورد تحقیقی که اخیرا توسط دانشگاه بین المللی نانیانگ و مجله سایکولوژی  بر روی کاربران 13 تا 25 ساله صورت گرفته، این کاربران اذعان داشته اند که با استفاده مداوم از شبکه های اجتماعی ، با مشکلاتی چون دشواری حفظ تمرکز، خستگی عاطفی و عادات اعتیادگونه روبرو شده‌اند. اسکرول دائم حافظه کاری را ضعیف ، تعاملات اجتماعی عمیق را کاهش و حواس پرتی را افزایش داده است.

این سیکل ما را به شکلی دائمی وابسته نگه می‌دارد. درحالی‌که احساس می‌کنیم سرگرم هستیم، در حال آسیب زدن به خود هستیم . فعالیت های ارزشمندمان کم شده و قدرت خلاقیت ، تفکر و تمرکزمان تحت الشعاع قرار گرفته است. این طراحی ، باعث رشد روزافزون و ارتقا سطح شبکه های اجتماعی چه به لحاظ مالی و چه به لحاظ تاثیرگذاری خواهد شد ، اما ما را تبدیل به نسخه‌ای از خود می‌کند که از هرگونه کار ارزشمند فاصله گرفته و درگیر محتوای زرد و سطحی شده است.

چه باید کرد ؟

1.دخالت سیاست‌گذارانه :

دوپامین اسکرولینگ یک وضعیت عادی در دنیای نرم افزار نیست ، بلکه یک چالش اجتماعی است . از همین رو، لازم است تا سیاست‌گذاران، نهادهای آموزشی و … وارد حوزه عمل شوند و حمایت های لازم را انجام دهند. این حمایت ها می‌تواند آموزش های ساختارمند، ارتباط با مالکین شبکه‌های اجتماعی و حل مسائل با تعامل، پیاده سازی یک سخت افزار ایمن برای کنترل توجه و … باشد .

2.رفتار اخلاقی پلتفرم‌ها:

افزودن مواردی چون وقفه طراحی( تاخیر ، یادآورها، اعلان، وقفه های سیستمی و … به هنگام اسکرول و تماشای ریلز) در حذف چرخه پاداش سریع و به تعویق انداختن ترشح دوپامین موثر است. این رفتار شاید منفعت تجاری نداشته باشد ، اما از حیث رعایت و احترام به اخلاق و تلاش در جهت بهبود کاربری افراد به مالکان پلتفرم‌ها توصیه می‌شود. شاید به یک بازطراحی قابل قبول دیگر برای شبکه های اجتماعی نیاز داشته باشیم تا به وضعیتی مطلوب برسیم . وضعیتی که در آن هم منافع کاربر و هم منافع پلتفرم به صورت یکسان در نظر گرفته شود.

3. تعهد کاربر :

از وظایفی که برعهده بقیه است گفتیم و نباید از وظیفه کاربران غافل ماند . کاربران می‌توانند با تعیین بازه زمانی استفاده از پلتفرم‌ها ، اختصاص مدون و دائمی زمان آزاد به مواردی مانند مطالعه و برنا‌مه‌ریزی عمیق ، تمرینات ورزشی یا مدیتیشن به تعادل نسبی در زندگی برسند و سیستم پاداش دهی مورد نیاز مغز را هم متوقف نکنند .

نتیجه گیری

شبکه‌های اجتماعی با طراحی‌های هوشمندانه خود، مغز ما را به‌گونه‌ای هدایت می‌کنند که اسکرول دائم را به یک رفتار اعتیادگونه تبدیل کنند.‌ چرخه‌ای که در آن با هر لمس صفحه، دوپامین آزاد می‌شود. این فرآیند، علی‌رغم جذابیت لحظه‌ای، خسارات زیان‌باری بر تمرکز، حافظه و سلامت روانی وارد می‌کند. شواهد علمی اخیر از مطالعات زیستی، روان‌شناسی و طراحی نشان می‌دهد که این پدیده نه یک موضوع سطحی، بلکه یک چالش جدی در حوزه سلامت عمومی است. اگر بخواهیم تمرکز و توانایی تفکر عمیق را پس بگیریم، باید سه تصمیم حیاتی بگیریم: طراحی اخلاقی‌ پلتفرم‌ها، تغییر عادات دیجیتال در سطح فردی و مداخلات سیاست‌گذارانه. تنها با این ترکیب می‌توان خط اعتیاد پنهان اسکرول دائم را از بین برد و ذهن‌های ما را از تسلط دوپامین رهایی بخشید.

منابع

1. Sharpe, B. T., & Spooner, R. A. Dopamine-scrolling: a modern public health challenge. Perspectives in Public Health, 2025

2. De, D., El Jamal, M., A‌yd‌emir, E., & K‌h‌era, A. Social Media Algorithms and Teen Addiction: Neurophysiological Impact and Ethical Considerations. Cur‌e‌u‌s, 2025.

3. Ruiz, N., Molina León, G., & Heuer, H. Design Frictions on Social‌Media: Balancing Reduced Mindless Scrolling and User Satisfaction. 2024.

4. Meinhardt, L.-M., El‌h‌a‌‌id‌a‌r‌y, M., Colley, M., et al. Scrolling in the Deep: Anal‌y‌s‌i‌ng Contextual Influences on Intervention Effectiveness during Infinite Scrolling. 2025.

5. Simeone, P. G. et al. Impact of social media scrolling on attention span: a psychological perspective. Psychology, 2023.