ایالت یوتا در آمریکا به یک سیستم هوش مصنوعی اجازه داده است بدون حضور پزشک، برخی داروهای روانپزشکی را تجویز کند. این تنها دومین بار است که در این ایالت، و بهطور کلی در آمریکا، چنین اختیاری به یک سیستم هوش مصنوعی واگذار شده است. مقامهای دولتی مدعیاند این اقدام باعث کاهش هزینهها و جبران کمبود خدمات درمانی میشود، اما پزشکان هشدار میدهند این سیستم غیرشفاف و پرخطر است و بعید به نظر میرسد بتواند دسترسی واقعی اقشار نیازمند به خدمات سلامت روان را افزایش دهد.
هفته گذشته اعلام شد که این طرح آزمایشی یکساله به چتبات هوش مصنوعی شرکت Legion Health اجازه میدهد در برخی موارد، نسخه برخی داروهای روانپزشکی را تمدید کند. این استارتاپ مستقر در سانفرانسیسکو به بیماران یوتا وعده داده است که با خرید اشتراک ماهانه ۱۹ دلاری، نسخههایشان بهسادگی و با سرعت تمدید خواهد شد. این برنامه قرار است از آوریل ۲۰۲۶ آغاز به کار کند، هرچند این شرکت در حال حاضر متقاضیان را در فهرست انتظار ثبتنام میکند.
این چتبات در برخی موارد، نسخه برخی داروهای روانپزشکی را تمدید میکند.
دامنه این برنامه عمداً محدود طراحی شده است؛ هم از نظر نوع داروها و هم از نظر شرایط بیمارانی که واجد شرایط استفاده از آن هستند. طبق توافق لیجِن با دفتر سیاستگذاری هوش مصنوعی یوتا، این چتبات فقط امکان تمدید نسخه ۱۵ داروی نگهدارنده [۱] و کمخطر را دارد؛ داروهایی که پیشتر توسط پزشک تجویز شدهاند. از جمله این داروها میتوان به فلوکستین، سرترالین، بوپروپیون (ولبان)، میرتازاپین و هیدروکسیزین اشاره کرد که معمولاً برای درمان اضطراب و افسردگی تجویز میشوند.
همچنین بیماران واجد شرایط باید «باثبات» تلقی شوند؛ به این معنا که هر فردی که اخیراً دارو یا دوز دارویش تغییر کرده باشد، یا در یک سال گذشته سابقه بستری در بخش روانپزشکی داشته باشد، بهصورت خودکار از این برنامه کنار گذاشته میشود. افزون بر این، بیمارانی که از این چتبات استفاده میکنند، باید پس از هر ۱۰ بار تمدید نسخه یا هر شش ماه یکبار ــ هرکدام زودتر فرا برسد ــ برای معاینه مجدد به روانپزشک یا متخصص اعصاب و روان مراجعه کنند.
این سیستم اجازه تجویز داروهای جدید یا داروهایی را که نیازمند نظارت بالینی دقیق هستند، از جمله داروهایی که باید با آزمایش خون پایش شوند، ندارد. تجویز مواد کنترلشده [۲] نیز ممنوع است. بنابراین بسیاری از داروهای مورد استفاده برای درمان اختلال کمتوجهی/بیشفعالی (ADHD) نیز از این طرح کنار گذاشته شدهاند. همچنین حذف بنزودیازپینها برای درمان اضطراب، داروهای ضدروانپریشی برای بیماریهایی مانند اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی، و نیز لیتیوم، که خط اول درمان اختلال دوقطبی محسوب میشود، باعث شده است بسیاری از پروندههای پیچیده روانپزشکی مشمول این طرح نشوند.
برای استفاده از این سیستم، بیماران باید بهصورت داوطلبانه ثبتنام کنند، هویت خود را تأیید کنند و ثابت کنند که پیشتر نسخه دریافت کردهاند؛ برای مثال، با ارائه عکس برچسب دارو یا قوطی قرصها. سپس درباره علائم، عوارض جانبی و اثربخشی دارو از آنها سؤال میشود. همچنین درباره افکار خودکشی، خودآزاری، واکنشهای شدید و بارداری نیز پرسشهایی مطرح میشود تا موارد هشداردهنده شناسایی شود. اگر هر یک از پاسخها خارج از معیارهای کمخطر تعیینشده برای این طرح باشد، پرونده پیش از تمدید نسخه به پزشک متخصص ارجاع خواهد شد. بیماران و داروسازان نیز میتوانند درخواست بررسی مجدد توسط پزشک را ثبت کنند.
مقامهای ایالتی هنگام اعلام این طرح گفتند: «با خودکارسازی ایمن فرایند تمدید داروهای نگهدارنده، بیماران میتوانند بسیار سریعتر و با هزینه کمتر به مراقبت مورد نیاز خود دسترسی پیدا کنند.» آنها افزودند این برنامه در بلندمدت میتواند زمان پزشکان و داروسازان را آزاد کند تا بر بیماریهای پیچیدهتر و پرخطرتر تمرکز کنند و به کمبود خدماتی پاسخ دهد که موجب شده است ۵۰۰ هزار نفر از ساکنان یوتا به خدمات سلامت روان دسترسی نداشته باشند. یاش پاتل [۳]، همبنیانگذار و مدیرعامل لیجِن، حتی فراتر از این میاندیشد و این برنامه را نخستین نمونه جهانی میداند که دسترسی به خدمات سلامت را بهطور چشمگیری گسترش میدهد و «آغاز چیزی بسیار بزرگتر از تمدید نسخه» است.
اما روانپزشکان چندان قانع نشدهاند. برنت کیوس [۴]، روانپزشک و استاد دانشکده پزشکی دانشگاه یوتا، به The Verge گفت: «احتمالاً مزایای یک سیستم تمدید نسخه مبتنی بر هوش مصنوعی بیش از حد بزرگنمایی شده است.» به گفته او، این ابزار «احتمالاً دسترسی افرادی را که بیش از همه به درمان نیاز دارند، افزایش نمیدهد.» بیمارانی که هدف این سیستم هستند، باید از قبل تحت درمان روانپزشک بوده و برنامه درمانی مشخصی داشته باشند تا بتوانند از این سرویس استفاده کنند.
بهتر بود پیش از آنکه از مردم خواسته شود از این سیستم استفاده کنند، شفافیت بیشتر، تحقیقات بیشتر و آزمونهای سختگیرانهتری انجام میشد.
کیوس میگوید این خودکارسازی ممکن است به مشکلی دامن بزند که او آن را «همهگیری درمان بیشازحد» در روانپزشکی مینامد؛ یعنی بیمارانی که بیش از نیاز واقعیشان از دارو استفاده میکنند. جان توروس [۵]، مدیر روانپزشکی دیجیتال در مرکز پزشکی Beth Israel Deaconess و استاد روانپزشکی دانشکده پزشکی هاروارد، نیز همین نگرانیها را دارد. او گفت نفع برخی مراجعان در مصرف بلندمدت داروهای روانپزشکی است، اما ممکن است نفع برخی دیگر در کاهش یا قطع دارو باشد. او ادامه داد: «این افراد به مدیریت فعالانه، تغییرات و بررسی دقیق نیاز دارند.» اگر بررسی تمدید نسخه را به یک چتبات بسپارید، انجام این کار سختتر میشود.
نگرانی بزرگتر این است که آیا یک چتبات میتواند حتی بخشهای روتین مراقبت روانپزشکی را نیز با امنیت خودکارسازی کند. توروس گفت نسخهنویسی فقط بررسی تداخلات دارویی نیست و پرسید آیا اصلاً امروزه سیستمهای هوش مصنوعی میتوانند «زمینه و عوامل منحصربهفردی را که باید در برنامه درمانی هر مراجع در نظر گرفته شود» درک کنند؟
کیوس هم حرف مشابهی زد: «در کل ممکن است این کار بیخطر باشد، اما همهچیز به جزئیات بستگی دارد.» عواملی مانند جدید بودن این سیستمها و غیرشفاف بودن آنها برای ناظران بیرونی نیز باعث افزایش نگرانیها میشوند. او گفت: «الان کمی شبیه کیمیاگری به نظر میرسد. بهتر بود پیش از آنکه از مردم خواسته شود از این سیستم استفاده کنند، شفافیت بیشتر، تحقیقات بیشتر و آزمونهای سختگیرانهتری انجام میشد.»
نگرانیهای ضروریتری درباره خطرناک بودن این سیستمها نیز مطرح است. کیوس گفت ممکن است چتبات هنگام غربالگری اشتباه کند: شاید سؤال درست و مناسبی نپرسد، شاید بیمار بهتنهایی عوارض جانبی را تشخیص ندهد، یا پاسخ نادرست بدهد. بعضیها هم ممکن است فقط چیزی را بگویند که سیستم دوست دارد بشنود تا سریعتر نسخه بگیرند. او تأکید کرد این فقط مشکل چتباتها نیست؛ بخش بزرگی از روانپزشکی بر خوداظهاری بیماران متکی است. اما پزشکان انسانی معمولاً هنگام معاینه اطلاعات دیگری هم دارند. کیوس گفت وقتی بیمار را میبیند، فقط به حرفهایش توجه نمیکند، بلکه به چیزهایی که نمیگوید و نحوه حضور و رفتارش هم دقت میکند. گرچه بیماران میتوانند پزشکان انسانی را نیز گمراه کنند، اما شاید گول زدن سیستمهای چتباتی و دروغ گفتن برای رسیدن به داروهای دلخواه راحتتر باشد.
توروس میگوید خطرات بارز دیگری هم وجود دارد؛ مواردی که برای هر کسی که تاکنون از چتباتها استفاده کرده، آشناست. چتبات لیجن دومین آزمایش یوتا در زمینه نسخهنویسی با هوش مصنوعی است. نخستین آزمایش یوتا، طرح مراقبت اولیه با سیستم هوش مصنوعی Doctronic بود که در دسامبر ۲۰۲۵ آغاز شد. چند هفته بعد از شروع آن طرح، محققان امنیتی توانستند سیستم Doctronic را وادار کنند نظریههای توطئه درباره واکسنها منتشر کند، دستور پخت متآمفتامین (شیشه) بدهد و دوز مسکنهای مخدر (افیونی) یک بیمار را سه برابر کند. مقامهای ایالتی میگویند برنامه محدودتر لیجن دقیقاً برای هدف قرار دادن «کمبود خدمات سلامت روان در ایالت» طراحی شده است.
لیجن میگوید این طرح با محدودیتهای سختگیرانهای اجرا میشود. علاوه بر آنچه این شرکت «دروازههای محافظهکارانه احراز صلاحیت» مینامد، توافق با یوتا آنها را موظف میکند گزارشهای ماهانه مفصلی ارائه دهند و ۱٬۲۵۰ درخواست اول توسط پزشکان انسانی با دقت بررسی شود. پس از آن نیز حدود ۵ تا ۱۰ درصد درخواستها بهصورت دورهای نمونهبرداری و بررسی انسانی میشود.
آرتور مکواترز [۶]، همبنیانگذار و رئیس لیجن، به The Verge گفت: «در هر مدل درمان از راه دور، چه با کمک هوش مصنوعی و چه کاملاً انسانی، ریسک وجود دارد.» او تأکید کرد روند کاری شرکت «متکی به یک پاسخ خوداظهاری ساده از بیمار برای شروع مسیر درمان نیست.» او گفت عوامل اصلی ایمنی این طرح شامل محدودیت شدید نوع داروها، شرایط واجد صلاحیت بودن بیماران، غربالگریهای سلامت مبتنی بر هوش مصنوعی، مشارکت داروسازان و امکان ارجاع به پزشک است. «ما این طرح را برای گسترش دسترسی صدها هزار نفر در یوتا که در مناطق کمبرخوردار سلامت روان زندگی میکنند، حیاتی میدانیم و همچنین آن را میدان آزمایشی مهمی برای هوش مصنوعی در حوزه پزشکی میدانیم.»
مکواترز درباره کاربردهای دیگر، داروهای بیشتر یا گسترش این طرح به ایالتهای دیگر اظهار نظر نکرد، اما گفت شرکت آنها «برای آینده هیجانزده است.» او زمانبندی مشخصی هم ارائه نداد، هرچند خودش و لیجن قبلاً علناً از برنامههای گستردهتر و فراتر از یوتا صحبت کردهاند. سایت تمدید نسخه لیجن نوشته است این سرویس در «سال ۲۰۲۶ در سراسر کشور» در دسترس خواهد بود و مکواترز نیز گفته بود این سیستم «با سرعت در همه ایالتها در دسترس خواهد بود.»
برای روانپزشکانی که با آنها مصاحبه کردم، همه این برنامهها تنها یک سؤال ساده ایجاد کرده است: لیجن دقیقاً دارد چه مشکلی را حل میکند؟ کیوس گفت بیماران قدیمی معمولاً حتی برای تمدید نسخه هم نیازی به ویزیت ندارند و توضیح داد بیشتر روانپزشکان «احتمالاً با رضایت، نسخه را رایگان و بدون نوبت تمدید میکنند»، مگر اینکه نگران بیمار باشند یا داروها عوارض جانبی معناداری داشته باشند. این دقیقاً همان مواردی است که هوش مصنوعی لیجن اجازه رسیدگی به آنها را ندارد.
توروس گفت: «اگر جای شما بودم، فعلاً از آن دوری میکردم.» او اضافه کرد اگر برنامه درمانی خوبی پیدا کردهاید که برایتان جواب میدهد، احتمالاً بهتر است با همان پزشک ادامه دهید.
