در بررسی ابعاد روان‌شناختی و رسانه‌ای منازعات نوین؛
جنگ روایت‌ها؛ نبرد بر سر ذهن جامعه (بخش اول)
چهار شنبه, ۱۵ مهر ۱۴۰۵
زمان تقریبی مطالعه ۶ دقیقه

در یک نشست تحلیلی با محوریت «معماری روایت، قطبی‌سازی اجتماعی و امنیت شناختی»، سازوکارهای اثرگذاری روایت‌های رسانه‌ای بر ادراک عمومی، فرایندهای قطبی‌سازی و رادیکال‌سازی اجتماعی و راهکارهای تقویت تاب‌آوری شناختی جامعه بررسی شد.

در این نشست، «معماری روایت» فراتر از روایت‌سازی ساده و به‌عنوان سازوکاری برای شکل‌دهی به چارچوب ادراکی مخاطب مورد توجه قرار گرفت. بر اساس مباحث مطرح‌شده، روایت‌ها می‌توانند با برجسته‌سازی برخی مؤلفه‌ها، تعیین قهرمان و قربانی و ارائه چارچوب‌های تفسیری، نحوه مواجهه مخاطب با یک رخداد را تحت تأثیر قرار دهند.

یکی از محورهای اصلی بحث، فاصله میان واقعیت عینی، بازنمایی رسانه‌ای و روایت ارائه‌شده از یک رخداد بود؛ شکافی که در صورت تشدید می‌تواند به شکل‌گیری «واقعیت مصنوعی» و در ادامه به بحران ادراک منجر شود. در این چارچوب، سوگیری تأییدی، حافظه هیجانی، کاهش بار شناختی و قطبی‌سازی شناختی از جمله سازوکارهایی عنوان شدند که بر نحوه پذیرش و پردازش روایت‌ها اثر می‌گذارند.

در ادامه، نقش هیجان در فرایند اثرگذاری رسانه‌ای مورد بررسی قرار گرفت. بر اساس مباحث این نشست، احساساتی مانند ترس، خشم، همدلی و شرم می‌توانند در کنار سازوکارهایی همچون چارچوب‌بندی، برجسته‌سازی، تعامل شبه‌اجتماعی و سرایت عاطفی، بر ادراک مخاطب و رفتار جمعی اثر بگذارند.

قطبی‌سازی اجتماعی نیز به‌عنوان یکی از پیامدهای مهم این فرایند مورد توجه قرار گرفت. بر اساس تحلیل ارائه‌شده، فرسایش اعتماد، تشدید شکاف‌های هویتی، شکل‌گیری دوگانه‌های سخت و جایگزینی روایت‌های متعارض می‌تواند جامعه را در مسیر رادیکال‌شدن قرار دهد؛ مسیری که از حساسیت و نارضایتی آغاز شده و در صورت تداوم می‌تواند به پذیرش رفتارهای افراطی منجر شود.

بخش دیگری از این نشست به نقش پلتفرم‌های دیجیتال در تشدید این فرایند اختصاص داشت. «فیلتر حباب» و «اتاق پژواک» از جمله سازوکارهایی عنوان شدند که می‌توانند با محدود کردن مواجهه کاربران با دیدگاه‌های متفاوت، به شکل‌گیری قطعیت کاذب و تعمیق شکاف‌های اجتماعی کمک کنند.

در این میان، امنیت شناختی به‌عنوان یکی از الزامات حکمرانی فضای مجازی مورد تأکید قرار گرفت. امنیت شناختی در این چارچوب، صرفاً به مقابله با یک پیام یا خبر نادرست محدود نمی‌شود، بلکه صیانت از سلامت فرایندهای ذهنی، تقویت تفکر انتقادی، ارتقای تاب‌آوری ادراکی و حفظ سرمایه اجتماعی را نیز دربرمی‌گیرد.

بررسی اسناد و سیاست‌های کلان کشور و همچنین آسیب‌شناسی موانع اجرایی، بخش دیگری از مباحث این نشست بود. در این بخش، فاصله میان سیاست‌گذاری و اجرا، نگاه بخشی و نبود هم‌افزایی میان دستگاه‌های متولی به‌عنوان برخی چالش‌های موجود مورد توجه قرار گرفت.

در پایان، بر ضرورت حرکت از رویکردهای صرفاً واکنشی به سمت پیشگیری و تقویت تاب‌آوری شناختی تأکید شد. بر اساس جمع‌بندی مباحث، این هدف نیازمند اقدام هم‌زمان در سه سطح فردی، اجتماعی و حاکمیتی است؛ از تقویت تفکر انتقادی و آموزش سواد رسانه‌ای تا تولید محتوای مستند، رصد تحولات شناختی و اطلاع‌رسانی سریع و شفاف.

در این نگاه، مواجهه با جنگ روایت‌ها صرفاً به مقابله با یک محتوای خاص محدود نیست، بلکه نیازمند شناخت سازوکارهای شکل‌گیری ادراک، تقویت قدرت تحلیل مخاطب و طراحی سیاست‌های مؤثر برای افزایش تاب‌آوری شناختی جامعه است.

ویدیو