بررسی پیوند فقه و فناوریهای نوین در یک نشست تخصصی
همزمان با گسترش فناوریهای نوین و افزایش تأثیر فضای مجازی بر ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی، مسائل فقهی و حقوقی مرتبط با این حوزه نیز اهمیت روزافزونی یافته است. ظهور فناوریهایی همچون متاورس، هوش مصنوعی، واقعیت مجازی و بازیهای رایانهای، علاوه بر ایجاد فرصتهای تازه در عرصههای علمی، فرهنگی و اقتصادی، پرسشهای جدیدی را درباره نحوه مواجهه با ارزشها، هنجارها و مقدسات دینی مطرح کرده است. ازاینرو، تبیین مبانی فقهی و ارائه چارچوبهای علمی برای مواجهه با این تحولات، به یکی از نیازهای جدی حوزههای علمیه، مراکز پژوهشی و نهادهای سیاستگذار کشور تبدیل شده است.
در همین راستا، آیین رونمایی از کتاب «بررسی فقهی بازنمایی معصومین(ع) در بازیهای رایانهای و متاورس» با حضور جمعی از اساتید، پژوهشگران و صاحبنظران حوزه و دانشگاه در پژوهشگاه فضای مجازی برگزار شد. این نشست علمی، فرصتی برای بررسی ابعاد فقهی بازنمایی شخصیتهای مقدس در رسانههای تعاملی و تبیین ضرورت تولید دانش بومی در حوزه حکمرانی فضای مجازی بود.
پژوهشگاه فضای مجازی؛ پشتیبان علمی سیاستگذاری در حوزه سایبر
در آغاز مراسم، حجتالاسلام والمسلمین غلامی، سرپرست پژوهشگاه فضای مجازی، ضمن خیرمقدم به حاضران، به معرفی مأموریتها و رسالتهای این پژوهشگاه پرداخت و نقش آن را در فرآیند سیاستگذاری فضای مجازی کشور تشریح کرد.
وی با اشاره به جایگاه پژوهشگاه فضای مجازی به عنوان بازوی فکری و مطالعاتی مرکز ملی فضای مجازی، اظهار داشت که تصمیمگیری و تنظیمگری در حوزه فضای مجازی بدون برخورداری از پشتوانه پژوهشی و مطالعات عمیق امکانپذیر نیست. به گفته وی، پژوهشگاه در سالهای اخیر تلاش کرده است با انجام پژوهشهای کاربردی، زمینه تصمیمسازی علمی برای نهادهای حاکمیتی را فراهم کند.
سرپرست پژوهشگاه فضای مجازی همچنین بر ضرورت ورود نظاممند فقه به عرصه مسائل نوپدید فضای مجازی تأکید کرد و گفت پرداختن به موضوعات فقهی مرتبط با فناوریهای نوین، یکی از محورهای اصلی فعالیتهای پژوهشگاه است. وی انتشار کتاب «بررسی فقهی بازنمایی معصومین(ع) در بازیهای رایانهای و متاورس» را از نخستین دستاوردهای این رویکرد دانست و آن را گامی مؤثر در توسعه ادبیات علمی فقه فضای مجازی ارزیابی کرد.
اقای غلامی در ادامه با اشاره به برنامههای آینده پژوهشگاه، از حمایت از کرسیهای تخصصی درس خارج فقه فضای مجازی و نیز تشکیل شورای فقهی پژوهشگاه برای بررسی مسائل مستحدثه سایبری خبر داد و تأکید کرد که بهرهگیری از ظرفیت اساتید و فضلای حوزه، یکی از مهمترین راهبردهای پژوهشگاه در توسعه این حوزه مطالعاتی است.
آیتالله علیدوست: شناخت فناوری، شرط استنباط صحیح فقهی است
در ادامه این نشست، آیتالله ابوالقاسم علیدوست، استاد برجسته درس خارج فقه و اصول، ضمن تقدیر از انتشار این اثر، آن را پاسخی علمی به یکی از نیازهای روز جامعه اسلامی دانست و از تلاش مؤلف کتاب در پرداختن به موضوعی نو و کمتر بررسیشده قدردانی کرد.
وی با اشاره به اینکه مسائل نوپدید نیازمند اجتهادی متناسب با شرایط زمان هستند، اظهار داشت که فقیه پیش از ورود به عرصه استنباط، باید شناخت دقیقی از موضوعات جدید و فضای حاکم بر آنها داشته باشد. به گفته وی، بدون شناخت صحیح از فناوریهایی همچون متاورس، آواتارها، بازیهای رایانهای و سازوکارهای رسانههای تعاملی، نمیتوان احکام دقیق و متناسب با واقعیتهای موجود ارائه کرد.
آیتالله علیدوست همچنین با اشاره به دو آسیب مهم در مواجهه با فناوریهای نوین، تصریح کرد که افراط در صدور احکام بدون شناخت کافی از موضوع و نیز تفریط و تطبیق بیضابطه احکام با عرف روز، هر دو میتواند آسیبزا باشد. وی تأکید کرد که وظیفه فقه، حرکت در مسیر اعتدال، حفظ چارچوبهای فقه جواهری و ارائه پاسخهای متناسب با نیازهای جامعه امروز است.
این استاد حوزه علمیه همچنین بر ضرورت گفتوگوی مستمر میان متخصصان علوم اسلامی و کارشناسان فناوری تأکید کرد و شکلگیری چنین تعاملاتی را زمینهساز تولید نظریههای بومی در حوزه حکمرانی فضای مجازی دانست.
بررسی چالشهای حکمرانی فضای مجازی از نگاه مؤلف کتاب
در بخش پایانی مراسم، حجتالاسلام والمسلمین نهاوندی، رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس و مؤلف کتاب، به تشریح انگیزههای نگارش این اثر و بررسی برخی چالشهای حکمرانی در فضای مجازی پرداخت.
وی با بیان اینکه حکمرانی مطلوب در فضای مجازی نیازمند زیرساختهای پژوهشی، حقوقی و فقهی است، وضعیت موجود را نیازمند بازنگری و تکمیل دانست و اظهار داشت که بسیاری از مسائل نوپدید فضای مجازی هنوز فاقد چارچوبهای روشن قانونی و فقهی هستند.
نهاوندی با اشاره به برخی خلأهای موجود در حوزه قانونگذاری، موضوع حضور کودکان در شبکههای اجتماعی، حمایت از حقوق کاربران و مدیریت محتوای دیجیتال را از جمله چالشهایی دانست که نیازمند توجه جدی قانونگذاران و نهادهای مسئول است. وی همچنین بر ضرورت بهرهگیری از ظرفیت هوش مصنوعی در مدیریت و پالایش محتوا تأکید کرد.
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس در ادامه با اشاره به توسعه سریع متاورس و گسترش اقتصاد دیجیتال، اظهار داشت که بازیهای رایانهای و محیطهای مجازی امروز بخش قابل توجهی از اوقات فراغت نوجوانان و جوانان را به خود اختصاص دادهاند و همین موضوع، ضرورت توجه به ابعاد فرهنگی، تربیتی و اعتقادی این فضاها را دوچندان کرده است.
وی افزود که فقه شیعه با برخورداری از ظرفیتهای غنی اجتهادی، میتواند پشتوانهای علمی و نظری برای تدوین الگوهای بومی حکمرانی در فضای مجازی باشد؛ مشروط بر آنکه پژوهشهای تخصصی و میانرشتهای در این حوزه توسعه یابد.
کتابی برای پاسخ به یکی از مسائل نوپدید فقه رسانه
مؤلف کتاب در بخش دیگری از سخنان خود، انگیزه اصلی تألیف این اثر را فقدان چارچوبی روشن برای بازنمایی معصومین(ع) در تولیدات رسانهای، بازیهای رایانهای و محیطهای تعاملی عنوان کرد.
به گفته وی، توسعه فناوریهای دیجیتال موجب شده است موضوع بازنمایی شخصیتهای مقدس از قالبهای سنتی فراتر رفته و وارد فضاهای سهبعدی، تعاملی و هوشمند شود؛ ازاینرو، سیاستگذاران، تولیدکنندگان محتوا و بازیسازان بیش از گذشته به چارچوبهای فقهی و ضوابط شرعی نیاز دارند.
وی ابراز امیدواری کرد که این کتاب بتواند زمینه گفتوگوهای علمی بیشتر میان فقه، حقوق، فناوری و صنعت بازیهای رایانهای را فراهم کرده و مسیر انجام پژوهشهای تخصصی در این حوزه را هموار سازد.
رونمایی از کتاب و تأکید بر استمرار پژوهشهای فقهی در حوزه فناوری
در پایان این نشست، از کتاب «بررسی فقهی بازنمایی معصومین(ع) در بازیهای رایانهای و متاورس» رونمایی شد.
حاضران در مراسم، این اثر را گامی ارزشمند در توسعه ادبیات فقه فضای مجازی و پاسخگویی به مسائل نوپدید عصر دیجیتال ارزیابی کردند و بر ضرورت استمرار همکاری میان مراکز پژوهشی، حوزههای علمیه و نهادهای سیاستگذار برای تولید دانش بومی در حوزه حکمرانی فضای مجازی تأکید کردند.
این نشست همچنین نشان داد که همزمان با شتاب تحولات فناوری، پرداختن به ابعاد فقهی و فرهنگی فضای مجازی بیش از گذشته اهمیت یافته و تولید آثار علمی از این دست میتواند نقش مؤثری در تصمیمسازی، سیاستگذاری و هدایت تحولات آینده فضای مجازی کشور ایفا کند.
