بازخوانی آینده خانواده و نوجوانان در عصر پلتفرمهای دیجیتال
پژوهشگاه فضای مجازی در نشستی تخصصی، تأثیر پلتفرمهای دیجیتال بر هویت، روابط خانوادگی و ادراک نسل جدید را از منظر روانشناسی، مطالعات فناوری و مطالعات زنان بررسی کرد؛ نشستی که در آن کارشناسان نسبت به شکلگیری «هویتهای الگوریتمی»، فرسایش اصالت روابط انسانی و ضرورت بازنگری در شیوههای تربیتی هشدار دادند.
پنل تخصصی «خانواده در عصر پلتفرمها؛ تحولات هویت، شخصیت و جنسیت در فضای مجازی» روز ۲۵ خرداد ۱۴۰۵ با حضور دکتر سعید اکبری، عضو هیئت علمی دانشکده روانشناسی دانشگاه شهید بهشتی، دکتر زهرا زرگر، عضو هیئت علمی پژوهشکده مطالعات بنیادین علم و فناوری دانشگاه شهید بهشتی و دکتر محبوبه موسیوند، عضو هیئت علمی پژوهشکده زنان دانشگاه الزهرا(س)، در پژوهشگاه فضای مجازی برگزار شد.
وجه مشترک سخنان سه کارشناس، یک پرسش اساسی بود: وقتی الگوریتمها در شکلگیری هویت، روابط و انتخابهای نسل جدید نقشآفرینی میکنند، جایگاه خانواده کجاست؟
از هویت انتخابی تا هویت الگوریتمی
دکتر سعید اکبری معتقد است مهمترین تحول عصر دیجیتال، تغییر منبع شکلگیری هویت است. به گفته او، خانواده، مذهب و سایر نهادهای سنتی دیگر نقش گذشته را در هویتبخشی ندارند و این نقش به تدریج به شبکههای اجتماعی و اکنون به الگوریتمها واگذار شده است.
او توضیح داد که اگر در گذشته افراد هویت خود را بر پایه تجربههای شخصی میساختند، امروز الگوریتمها با مدیریت محتوا، پیشنهادها و بازخوردها، مسیر شکلگیری هویت را هدایت میکنند. نتیجه این فرایند، ظهور «هویتهای شناور» و وابسته به تأیید دیگران است؛ هویتی که بیش از آنکه بر خودشناسی استوار باشد، به تعداد لایکها، کامنتها و دیده شدن وابسته است.
اکبری همچنین تأکید کرد که آسیبهای فضای مجازی دیگر محدود به موضوعاتی مانند اعتیاد به اینترنت نیست و نسل جدید با طیفی از آسیبهای نوظهور مواجه است که برای مواجهه با آنها، صرف نظریهپردازی کافی نیست. به گفته وی، دانشگاهها و نهادهای آموزشی باید از مرحله توصیف مسئله عبور کرده و به سمت طراحی ابزارهای سنجش، مداخلات تخصصی و راهکارهای عملی حرکت کنند.
وقتی زندگی به اجرا تبدیل میشود
دکتر محبوبه موسیوند، عضو هیئت علمی پژوهشکده زنان دانشگاه الزهرا(س)، از زاویه دیگری به مسئله هویت پرداخت و هشدار داد که شبکههای اجتماعی، انسان را به «بازیگر دائمی» زندگی خود تبدیل کردهاند.
او با اشاره به پدیده «نمایشگری دیجیتال» گفت بسیاری از نوجوانان و حتی والدین، تصویری از خود در فضای مجازی میسازند که الزاماً با واقعیت زندگی آنها همخوانی ندارد. از نگاه او، این شکاف میان «خود واقعی» و «خود نمایشی» میتواند به فرسایش اصالت روابط خانوادگی، افزایش اضطراب و احساس نارضایتی از زندگی منجر شود.
موسیوند تأکید کرد که خانوادهها به جای کنترل صرف، باید گفتوگو درباره تجربه زیست دیجیتال نوجوانان را در دستور کار قرار دهند. او پیشنهادهایی مانند تعیین مرزهای روشن برای استفاده از تلفن همراه، برگزاری روزهای آفلاین خانوادگی و ایجاد فضایی امن برای گفتوگو درباره تجربه حضور در شبکههای اجتماعی را از جمله راهکارهای عملی برای کاهش این شکاف دانست.
به اعتقاد او، نوجوانان بیش از هر زمان دیگری نیاز دارند در فضایی بدون قضاوت، درباره نسخههای مختلف هویتی خود سخن بگویند؛ زیرا مسئله امروز، صرفاً استفاده از فناوری نیست، بلکه نحوه زیستن در کنار آن است.
الگوریتمهایی که واقعیت را بازتعریف میکنند
دکتر زهرا زرگر نیز با تمرکز بر ساختار فنی پلتفرمها، تأکید کرد که شبکههای اجتماعی و سامانههای هوش مصنوعی، ابزارهایی خنثی نیستند؛ بلکه بر اساس منطق الگوریتمی خود، برخی روایتها، هنجارها و سبکهای زندگی را برجسته و برخی دیگر را کمرنگ میکنند.
او توضیح داد که این سوگیریها میتواند بر درک نوجوانان از زیبایی، هویت، جنسیت و حتی روابط انسانی اثر بگذارد. به گفته زرگر، هوش مصنوعی و چتباتها نیز به تدریج از یک ابزار فناورانه به مرجع مشاوره و همدم عاطفی برخی نوجوانان تبدیل شدهاند؛ تغییری که میتواند درک آنان از روابط انسانی را دستخوش تحول کند.
زرگر بر ضرورت توجه همزمان به توسعه مسئولانه فناوری و ارتقای سواد رسانهای تأکید کرد و گفت شناخت سازوکارهای اقتصادی و الگوریتمی پلتفرمها، نخستین گام برای افزایش قدرت انتخاب کاربران است.
خانواده؛ مهمترین نهاد عصر هوش مصنوعی
جمعبندی این نشست نشان میدهد مسئله اصلی، تقابل میان خانواده و فناوری نیست؛ بلکه چگونگی بازتعریف نقش خانواده در جهانی است که بخش مهمی از تجربههای هویتی نوجوانان در آن، در بستر پلتفرمها شکل میگیرد.
سخنرانان این نشست بر این باور بودند که خانواده، نظام آموزشی و سیاستگذاران باید از نگاه صرفاً سلبی به فضای مجازی فاصله بگیرند و با شناخت دقیق سازوکارهای الگوریتمی، برای تقویت سواد رسانهای، حفظ اصالت روابط انسانی و ارتقای مهارتهای هویتی نسل جدید برنامهریزی کنند.
پیام مشترک این پنل روشن بود: اگر هویت نسل آینده در بستر الگوریتمها شکل میگیرد، مسئولیت نهادهای تربیتی نیز باید متناسب با این واقعیت بازتعریف شود؛ زیرا آینده خانواده، تنها در خانه ساخته نمیشود، بلکه در پلتفرمها نیز رقم میخورد.