بهاره آروین: شبکه‌های اجتماعی محصول منطق اقتصاد دیجیتال هستند

بهاره آروین در این نشست با اشاره به محتوای مستند «معضل اجتماعی» اظهار داشت که ظهور پلتفرم‌های مبتنی بر وب ۲، تجربه زیسته انسان‌ها را به‌طور بنیادین دگرگون کرده است. به گفته وی، این پلتفرم‌ها با اتکا به کلان‌داده‌ها (Big Data) و ابزارهای هوش مصنوعی، صرفاً به نمایش تبلیغات محدود نمی‌شوند، بلکه توانایی اثرگذاری تدریجی بر ترجیحات و رفتار کاربران را نیز پیدا کرده‌اند.

وی تأکید کرد که مسئله اصلی شبکه‌های اجتماعی را باید یک «معضل اجتماعی» دانست؛ پدیده‌ای که حاصل توطئه یا برنامه‌ریزی از پیش طراحی‌شده نیست، بلکه پیامد ناخواسته توسعه فناوری و منطق اقتصادی حاکم بر کسب‌وکارهای دیجیتال است. آروین با اشاره به تعبیر «فرانکنشتاین مجازی» در مستند، خاطرنشان کرد که این پلتفرم‌ها محصول دست انسان هستند، اما اکنون پیامدهایی فراتر از پیش‌بینی‌های اولیه ایجاد کرده‌اند.

این پژوهشگر حوزه جامعه‌شناسی همچنین تصریح کرد که محدودسازی یا جایگزینی پلتفرم‌های خارجی با نمونه‌های داخلی، لزوماً به حل مسئله منجر نخواهد شد؛ زیرا پلتفرم‌های بومی نیز برای رقابت در بازار ناگزیر از بهره‌گیری از همان سازوکارهای داده‌محور و الگوریتمی خواهند بود. به اعتقاد وی، نیاز جامعه به ارتباطات دیجیتال یک نیاز واقعی و برگشت‌ناپذیر است و سیاست‌گذاری باید معطوف به مدیریت پیامدهای این فضا باشد، نه صرفاً حذف آن.

آرش خوشخو: شبکه‌های اجتماعی شکاف نسلی جدیدی ایجاد کرده‌اند

آرش خوشخو در بخش دیگری از این نشست با اشاره به نگاه انتقادی مستند نسبت به شرکت‌های فناوری، اظهار داشت که اگرچه فیلم تلاش می‌کند مخاطب را نسبت به آثار منفی الگوریتم‌ها آگاه کند، اما نباید فراموش کرد که خود تولیدکنندگان و سرمایه‌گذاران رسانه‌ای نیز بخشی از ساختار اقتصاد دیجیتال محسوب می‌شوند.

وی با اشاره به تغییرات فرهنگی نسل جدید، شبکه‌های اجتماعی را یکی از عوامل شکل‌گیری شکاف نسلی دانست و گفت نوجوانان امروز در زیست‌بومی متفاوت از نسل‌های پیشین زندگی می‌کنند؛ زیست‌بومی که زبان، فرهنگ، الگوهای ارتباطی و منابع دریافت اطلاعات آن تفاوت چشمگیری با گذشته دارد. به گفته خوشخو، بسیاری از محصولات فرهنگی و هنری تولیدشده در ایران هنوز نتوانسته‌اند با این نسل ارتباط مؤثر برقرار کنند و از درک تحولات فرهنگی ناشی از فضای مجازی عقب مانده‌اند.

این منتقد سینما در عین حال تأکید کرد که فضای مجازی صرفاً واجد آثار منفی نیست و امکانات گسترده‌ای برای دسترسی به دانش، اطلاعات و ارتباطات فراهم کرده است. وی تجربه شخصی خود از حضور در شبکه‌های اجتماعی را نمونه‌ای از ظرفیت‌های مثبت این فضا برای یادگیری و توسعه ارتباطات فکری دانست.

شبکه‌های اجتماعی؛ علت یا صرفاَ تشدیدکننده بحران‌های اجتماعی؟

یکی از محورهای اصلی نشست، بررسی نسبت میان شبکه‌های اجتماعی و بحران‌های اجتماعی بود. بهاره آروین در این بخش تأکید کرد که پلتفرم‌ها را نباید علت اصلی مشکلات اجتماعی دانست، بلکه آن‌ها بیشتر نقش تشدیدکننده و تسریع‌کننده روندهایی را ایفا می‌کنند که ریشه‌های عمیق‌تری در ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دارند.

وی با اشاره به پدیده قطبی‌سازی در فضای مجازی، توضیح داد که الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی افراد را در معرض دیدگاه‌های مشابه قرار می‌دهند و به مرور زمینه شکل‌گیری اتاق‌های پژواک و کاهش گفت‌وگو میان گروه‌های مختلف اجتماعی را فراهم می‌کنند. با این حال، این وضعیت بازتاب‌دهنده شکاف‌ها و تنش‌هایی است که پیش از ظهور شبکه‌های اجتماعی نیز در جوامع وجود داشته است.

ضرورت روایت‌های واقعی برای آگاهی‌بخشی اجتماعی

در بخش پایانی نشست، شرکت‌کنندگان درباره شیوه‌های مواجهه فرهنگی با پیامدهای فضای مجازی به بحث پرداختند. آروین معتقد بود که روایت تجربه‌های واقعی و زیسته، اثربخش‌ترین روش برای افزایش آگاهی عمومی است. وی با اشاره به برخی آثار نمایشی و مستندهای موفق، تأکید کرد که نمایش واقع‌بینانه چالش‌های مرتبط با شبکه‌های اجتماعی می‌تواند بیش از رویکردهای شعاری یا دستوری بر مخاطبان اثر بگذارد.

آرش خوشخو نیز علاوه بر مضرات اجتماعی گفتگو شده در نشست، با اشاره به پیامدهای جسمی ناشی از استفاده گسترده از تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی، از افزایش مشکلاتی نظیر آسیب‌های اسکلتی، دردهای گردن و کمر و اختلالات بینایی در نسل جدید سخن گفت و خواستار توجه بیشتر پژوهشگران و سیاست‌گذاران به این حوزه شد.