پنل تخصصی «هوش مصنوعی چگونه آینده آموزش را متحول میکند؟» با حضور دکتر محمد حسینیمقدم، عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، روز 20 خرداد 1405 در پژوهشگاه فضای مجازی برگزار شد. در این نشست، ابعاد مختلف تأثیر هوش مصنوعی بر آموزش، پژوهش، حکمرانی علم و آینده رقابت فناورانه مورد بررسی قرار گرفت.
به گزارش پژوهشگاه فضای مجازی، پنل تخصصی کربن با عنوان «هوش مصنوعی چگونه آینده آموزش را متحول میکند؟» روز 20 خرداد 1405 با حضور دکتر محمد حسینیمقدم، عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، در محل پژوهشگاه فضای مجازی برگزار شد.
این نشست با تمرکز بر آینده آموزش در عصر هوش مصنوعی، تغییرات ساختاری نهاد علم، پیامدهای ظهور فناوریهای هوشمند و الزامات سیاستگذاری در مواجهه با نظم نوین جهانی برگزار شد. سخنران نشست با اشاره به تحولات بنیادین ناشی از توسعه هوش مصنوعی، تأکید کرد که جهان امروز در آستانه تغییراتی قرار دارد که نهتنها نظامهای آموزشی، بلکه ساختار قدرت، اقتصاد، فرهنگ و حتی شیوه زیست انسانها را دگرگون خواهد کرد.
نهاد علم در آستانه یک تحول بنیادین
دکتر حسینیمقدم در ابتدای سخنان خود، بر ضرورت بازتعریف نقش دانشگاهها و مراکز علمی در عصر داده تأکید کرد و گفت نهاد علم برای حفظ مرجعیت اجتماعی و علمی خود ناگزیر است در چهار ساحت «واقعیتمداری»، «مسئولیتمداری»، «آیندهمداری» و «دادهمداری» به صورت فعال کنشگری کند.
وی با اشاره به انفجار حجم دادههای دیجیتال در جهان امروز، اظهار داشت که توانایی تحلیل دادهها به یکی از مهمترین شاخصهای قدرت علمی تبدیل شده است. به گفته او، دانشگاههایی که نتوانند از ظرفیت کلاندادهها برای شناخت مسائل و ارائه راهحل بهره بگیرند، به تدریج از چرخه اثرگذاری اجتماعی و علمی فاصله خواهند گرفت.
انتقال قدرت از دولتها به غولهای فناوری
عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی در بخش دیگری از سخنان خود به تغییرات ساختاری نظم جهانی پرداخت و بیان کرد که در عصر هوش مصنوعی، قدرت صرفاً در اختیار دولتها نیست و شرکتهای بزرگ فناوری به بازیگران اصلی عرصه جهانی تبدیل شدهاند.
وی با اشاره به نقش شرکتهایی همچون گوگل و متا در مدیریت و تحلیل دادههای انسانی، تأکید کرد که دسترسی به کلاندادهها، توان پردازشی و الگوریتمهای پیشرفته، به مهمترین مؤلفههای قدرت در جهان معاصر تبدیل شدهاند. از این منظر، مرزهای سنتی قدرت در حال جابهجایی است و بنگاههای فناوری نقشی تعیینکننده در اقتصاد، سیاست و حتی امنیت جهانی ایفا میکنند.
هوش مصنوعی؛ الکتریسیته جدید عصر دیجیتال
حسینیمقدم در ادامه، هوش مصنوعی را «الکتریسیته جدید» توصیف کرد؛ فناوری فراگیری که به تدریج در تمامی ابعاد زندگی انسان نفوذ خواهد کرد.
وی توضیح داد که همانگونه که امروزه تصور زندگی بدون برق دشوار است، در آینده نزدیک نیز فعالیتهای روزمره، آموزش، پژوهش و تصمیمگیری بدون بهرهگیری از هوش مصنوعی قابل تصور نخواهد بود. از همین رو، نظامهای آموزشی باید خود را با سرعت تحولات فناورانه هماهنگ کنند؛ در غیر این صورت با شکاف عمیقی میان نیازهای جامعه و خروجیهای آموزشی مواجه خواهند شد.
به گفته وی، هوش مصنوعی بر سه پایه اصلی داده، الگوریتم و سختافزار استوار است و هر کشوری که بتواند در این سه حوزه سرمایهگذاری مؤثرتری انجام دهد، در رقابت جهانی جایگاه برتری خواهد داشت.
کشف الگوهای پنهان و آغاز عصر خودکارسازی علم
یکی از محورهای مهم این نشست، بررسی ظرفیتهای هوش مصنوعی در توسعه علم و پژوهش بود. حسینیمقدم با اشاره به رشد چشمگیر توان پردازشی رایانهها و توسعه ابررایانههای نسل جدید، بیان کرد که ماشینها امروز قادرند میلیاردها داده را در زمانی بسیار کوتاه تحلیل کنند و الگوهایی را کشف نمایند که دستیابی به آنها برای ذهن انسان بسیار دشوار یا حتی ناممکن است.
وی افزود هوش مصنوعی میتواند از طریق تحلیل حجم عظیمی از مقالات علمی، فرضیههای جدید تولید کند، ارتباطات ناشناخته میان پدیدهها را شناسایی کند و مسیرهای تازهای برای پیشرفت علم بگشاید. به گفته او، مفهوم «خودکارسازی علم» یکی از مهمترین روندهای آینده پژوهش محسوب میشود که میتواند شیوه تولید دانش را به طور اساسی تغییر دهد.
آموزش شخصیسازیشده؛ فرصت بزرگ پیش روی نظام آموزشی
سخنران این نشست در ادامه به ظرفیتهای هوش مصنوعی در حوزه آموزش اشاره کرد و گفت شخصیسازی فرآیند یادگیری یکی از مهمترین فرصتهای پیش روی نظامهای آموزشی است.
وی توضیح داد که ابزارهای هوشمند میتوانند متناسب با ویژگیها، استعدادها و نیازهای هر فرد، مسیر آموزشی متفاوتی طراحی کنند و نقش یک مشاور آموزشی هوشمند را بر عهده بگیرند. این تحول میتواند کیفیت آموزش را ارتقا داده و زمینه شکوفایی استعدادهای متنوع را فراهم سازد.
با این حال، وی هشدار داد که گسترش ابزارهای مولد هوش مصنوعی از جمله چتباتهای پیشرفته، چالشهای جدیدی را برای نظامهای ارزشیابی آموزشی ایجاد کرده است. تشخیص اصالت تکالیف، مقابله با تقلبهای فناورانه و حفظ عدالت آموزشی از جمله مسائلی است که نظام آموزش عالی باید برای آنها راهکارهای جدیدی طراحی کند.
ضرورت راهبرد ملی برای حفظ هویت تمدنی
در بخش پایانی نشست، حسینیمقدم به مخاطرات ناشی از تمرکز فناوری و دانش در اختیار تعداد محدودی از شرکتهای بزرگ اشاره کرد و گفت انحصار منابع پردازشی و زیرساختهای هوش مصنوعی میتواند شکاف علمی میان کشورها را افزایش دهد.
وی بر ضرورت تدوین راهبردهای ملی در حوزه هوش مصنوعی تأکید کرد و افزود ارتقای سواد فناورانه، بازنگری در برنامههای آموزشی، تقویت تفکر انتقادی و تدوین چارچوبهای حقوقی و اخلاقی از مهمترین اقداماتی است که باید در دستور کار قرار گیرد.
عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی در پایان خاطرنشان کرد که بهرهگیری هوشمندانه از ظرفیتهای هوش مصنوعی میتواند فرصتهای کمنظیری برای پیشرفت علمی کشور ایجاد کند؛ اما تحقق این هدف مستلزم سیاستگذاری دقیق، اجماع نخبگانی و توجه جدی به حفظ هویت تمدنی در مواجهه با رقابت فزاینده فناورانه در سطح جهانی است.
