رئیس پژوهشگاه فضای مجازی: سواد رسانه‌ای در عصر هوش مصنوعی کافی نیست؛ باید الگوریتم‌ها را بشناسیم
مراسم افتتاحیه «هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی ایران» با شعار «مسئولیت همگانی و عمومی‌سازی سواد رسانه‌ای در سایه‌سار قرآن» برگزار شد؛ رویدادی که ضرورت بازتعریف سواد رسانه‌ای در عصر الگوریتم‌ها و هوش مصنوعی را بیش از پیش برجسته می‌کند.
با گسترش نقش الگوریتم‌ها و ابزارهای هوش مصنوعی در شکل‌دهی به جریان اطلاعات، مسئله سواد رسانه‌ای دیگر صرفاً به تشخیص اخبار جعلی یا ارزیابی اعتبار منابع محدود نیست؛ بلکه توانایی فهم سازوکارهای پنهان اثرگذاری بر ذهن، تشخیص منطق توزیع محتوا و ارزیابی انتقادی پاسخ‌های هوش مصنوعی، به بخشی جدایی‌ناپذیر از سواد شهروندی تبدیل شده است.
حجت‌الاسلام میثم غلامی، رئیس پژوهشگاه فضای مجازی، در این زمینه بر ضرورت عبور از رویکردهای سنتی سواد رسانه‌ای و توجه جدی‌تر به ابعاد شناختی، الگوریتمی و هوش مصنوعی تأکید کرد.
غلامی با اشاره به تحولات محیط رسانه‌ای، بر ضرورت حرکت از سواد رسانه‌ای متعارف به سمت سوادهای نوظهور، به‌ویژه سواد الگوریتمی و سواد هوش مصنوعی، تأکید کرد. به گفته او، در محیطی که الگوریتم‌ها تعیین می‌کنند چه محتوایی بیشتر دیده شود و ابزارهای هوش مصنوعی در پاسخ‌گویی و تولید اطلاعات نقش فزاینده‌ای دارند، شناخت شیوه عملکرد این فناوری‌ها ضرورتی اساسی است.
سواد شناختی؛ حلقه مغفول در آموزش رسانه‌ای
یکی از محورهای مهم این بحث، توجه به سواد شناختی است؛ یعنی شناخت چگونگی دریافت، پردازش، تفسیر و ارزیابی اطلاعات از سوی افراد. مواجهه با حجم گسترده محتوا، به‌خودی‌خود به معنای آگاهی بیشتر نیست؛ زیرا برداشت مخاطب از اطلاعات می‌تواند تحت تأثیر پیش‌فرض‌ها، سازوکارهای ذهنی و شیوه عرضه محتوا قرار گیرد.
رئیس پژوهشگاه فضای مجازی بر ضرورت توجه جدی‌تر به سواد شناختی در برنامه‌های آموزشی کشور تأکید کرد؛ حوزه‌ای که بدون شناخت آن، آموزش مهارت‌های رسانه‌ای نمی‌تواند به‌طور کامل به تقویت قدرت تحلیل و قضاوت مخاطبان منجر شود.
در همین چارچوب، فهم ساختارهای قدرت در فضای رسانه‌ای و اقتصاد توجه نیز اهمیت پیدا می‌کند. محتوایی که کاربران مشاهده می‌کنند، لزوماً بازتابی بی‌طرفانه از تمام واقعیت‌ها نیست؛ بلکه سازوکارهای تولید، توزیع و برجسته‌سازی محتوا بر آنچه دیده و شنیده می‌شود، اثر می‌گذارند.
سواد رسانه‌ای مؤثر باید به مخاطب کمک کند از پذیرش منفعلانه محتوا فاصله بگیرد و با قدرت تشخیص، انتخاب و ارزیابی مستقل، درباره اطلاعات دریافتی تصمیم بگیرد.
پاسخ منظم هوش مصنوعی، الزاماً پاسخ درست نیست
با گسترش استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، ارزیابی پاسخ‌های تولیدشده به یکی از مهارت‌های ضروری کاربران تبدیل شده است. پاسخ‌های هوش مصنوعی ممکن است منسجم، منظم و قانع‌کننده به نظر برسند، اما همچنان حاوی خطا، اطلاعات نامرتبط یا ادعاهای غیرقابل اتکا باشند.
از این منظر، سواد هوش مصنوعی صرفاً به توانایی استفاده از ابزارها محدود نمی‌شود؛ کاربر باید بتواند ارتباط پاسخ با مسئله، میزان اعتبار اطلاعات و کفایت آن برای تصمیم‌گیری را نیز ارزیابی کند.
این رویکرد، آموزش سواد رسانه‌ای را از مجموعه‌ای از توصیه‌های عمومی درباره مصرف محتوا فراتر می‌برد و آن را به چارچوبی برای تقویت تفکر انتقادی، استقلال شناختی و تصمیم‌گیری آگاهانه در محیط دیجیتال تبدیل می‌کند.
از مسئولیت همگانی تا توانمندسازی جامعه
برگزاری هفته سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی ایران با شعار «مسئولیت همگانی و عمومی‌سازی سواد رسانه‌ای در سایه‌سار قرآن»، بر ضرورت گسترش این مهارت‌ها در سطح جامعه تأکید دارد. با این حال، در محیط رسانه‌ای امروز، عمومی‌سازی سواد رسانه‌ای نیازمند به‌روزرسانی مستمر محتوای آموزشی و توجه به تحولات فناوری است.
توسعه سواد شناختی، الگوریتمی و هوش مصنوعی می‌تواند به مخاطبان کمک کند نه‌تنها محتوای دریافتی را دقیق‌تر ارزیابی کنند، بلکه سازوکارهای اثرگذار بر انتخاب‌ها و برداشت‌های خود را نیز بهتر بشناسند.
در عصر هوش مصنوعی، هدف نهایی سواد رسانه‌ای صرفاً آگاه‌کردن مخاطب از رسانه‌ها نیست؛ بلکه توانمندسازی او برای فهم، ارزیابی و انتخاب آگاهانه در جهانی است که هر روز بیش از گذشته با الگوریتم‌ها و سامانه‌های هوشمند شکل می‌گیرد.
