رقابت در عصر داده؛ از انحصار سنتی تا قدرت پلتفرمها
یکی از محورهای اصلی نشست، تغییر ماهیت رقابت در بازارهای دیجیتال بود؛ بازاری که در آن داده، اثر شبکهای و مقیاسپذیری، مهمترین منابع قدرت محسوب میشوند.
مجتبی قاسمی با تأکید بر اینکه اصول بنیادین اقتصاد همچون «کارایی» و «آزادی انتخاب» همچنان معتبر باقی ماندهاند، هشدار داد که سیاستگذاران نباید به بهانه مقابله با انحصار، موتور نوآوری را متوقف کنند. به اعتقاد او، پلتفرمها با کاهش هزینههای مبادله توانستهاند رفاه مصرفکنندگان را افزایش دهند و هرگونه مداخله تنظیمگرانه باید با درک دقیق از منطق اقتصادی این بازارها انجام شود.
وی همچنین «اثر شبکهای» و «دادههای عظیم» را داراییهای استراتژیک اقتصاد دیجیتال دانست و تأکید کرد که رقابت در این فضا بیش از آنکه بر سر سهم بازار باشد، رقابتی برای تصاحب کل بازار است؛ وضعیتی که میتواند به شکلگیری بازیگران بسیار بزرگ منجر شود، اما الزاماً به معنای رفتار ضدرقابتی نیست.
اقتصاد دیجیتال و معمای نوآوری؛ رقابت کم یا رقابت زیاد؟
محمدمهدی جعفریان در بخش دیگری از نشست، با استناد به نظریه «یو معکوس» فیلیپ آگیون، رابطه میان رقابت و نوآوری را تشریح کرد. به گفته او، نه انحصار کامل و نه رقابت افراطی، هیچکدام بستر مناسبی برای نوآوری پایدار ایجاد نمیکنند.
جعفریان رشد انفجاری پلتفرمها را نتیجه کاهش هزینههای جستوجو، مذاکره و نظارت دانست، اما هشدار داد که ساختار «برنده صاحب همه» (Winner Takes All) میتواند زمینه ظهور دروازهبانان دیجیتال را فراهم کند؛ بازیگرانی که توانایی کنترل مسیر ورود سایر کسبوکارها به بازار را دارند.
او با اشاره به رقابت اخیر میان شرکتهایی مانند گوگل و اپنایآی، تأکید کرد که مهمترین وظیفه سیاستگذاران، حفظ امکان ورود نوآوران جدید به بازار و جلوگیری از ایجاد موانع ساختاری توسط بازیگران مسلط است.
قوانین سنتی در برابر اقتصاد پلتفرمی؛ شکاف بزرگ تنظیمگری
یکی از جدیترین انتقادهای مطرحشده در نشست، ناکارآمدی قوانین موجود در مواجهه با اقتصاد پلتفرمی بود.
امیرعباس علاءالدینی معتقد است ویژگیهایی همچون اثر شبکهای، قفلشدگی کاربران و قدرت دادهای پلتفرمها، چالشهایی ایجاد کرده که در چارچوب قواعد سنتی رقابت قابل حل نیستند. به گفته وی، فقدان آیین دادرسی تخصصی برای رسیدگی به پروندههای اقتصاد دیجیتال، یکی از خلأهای مهم نظام حقوقی کشور به شمار میرود.
او همچنین از تشتت نهادی و وجود نهادهای متعدد تنظیمگر انتقاد کرد و خواستار تدوین «قانون مستقل اقتصاد پلتفرمی» شد؛ قانونی که بتواند ابزارهای فوری و پیشگیرانه لازم برای مقابله با رفتارهای ضدرقابتی را در اختیار سیاستگذار قرار دهد.
علاءالدینی هشدار داد که سرعت تحولات فناوری، بهویژه در حوزه هوش مصنوعی و داده، به حدی بالاست که تأخیر در تصمیمگیری میتواند هزینههای جبرانناپذیری برای اقتصاد دیجیتال کشور به همراه داشته باشد.
نسخه ایرانی تنظیمگری؛ نه بروکسل، نه واشنگتن
ابراهیم رهبری نیز با تأکید بر ضرورت تدوین یک سیاست رقابتی بومی، نسبت به کپیبرداری از الگوهای اروپایی و آمریکایی هشدار داد. وی معتقد است شرایط اقتصاد ایران، ساختار بازارها و الزامات توسعه فناوری، اقتضا میکند که سیاست رقابت متناسب با واقعیتهای داخلی طراحی شود.
رهبری تصریح کرد که در ایران هنوز با نمونههای واقعی «دروازهبانان جهانی» مواجه نیستیم و بسیاری از شرکتهای بزرگ داخلی را باید «بنگاههای مسلط» دانست، نه پلتفرمهای انحصارگر. از این رو، تمرکز سیاستگذار باید بر تقویت نوآوری، توسعه فناوری و ارتقای کارایی پویا باشد.
او همچنین خواستار افزایش ظرفیت کارشناسی شورای رقابت، مداخلات سریعتر در بازارهای دیجیتال و حرکت به سمت تنظیمگری مبتنی بر «حقوق نرم» و دستورالعملهای شفاف شد.
نقطه تلاقی همه دیدگاهها؛ حفظ تعادل میان نوآوری و رقابت
اگرچه دیدگاههای مطرحشده در این نشست در برخی جزئیات متفاوت بود، اما همه سخنرانان بر یک نکته اتفاق نظر داشتند: آینده اقتصاد دیجیتال ایران در گرو برقراری تعادلی ظریف میان حمایت از نوآوری و جلوگیری از انحصار است.
در جهانی که داده به نفت جدید و پلتفرمها به زیرساختهای حیاتی اقتصاد تبدیل شدهاند، پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا باید تنظیمگری کرد یا خیر؛ بلکه این است که چگونه میتوان بدون خاموش کردن موتور نوآوری، از شکلگیری انحصارهای پایدار جلوگیری کرد.
پرسشی که پاسخ آن، آینده رقابت، سرمایهگذاری و حکمرانی دیجیتال در ایران را رقم خواهد زد.